Оқсыз мылтық - таяқ.
«Оқсыз мылтық - таяқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Оғы жоқ мылтық — жай ғана темір таяқ: одан ешкім қорықпайды, онымен ешкімді қорғай алмайсың. Мақал кез келген құралдың, қарудың мәнін беретін негізгі бөлігі болатынын айтады; ол болмаса, сырты қаншалық сұсты болса да, пайдасы жоқ. Ауыспалы мағынада білімсіз диплом, ақшасыз әмиян, ісі жоқ лауазым, дәлелсіз сөз — бәрі оқсыз мылтық. Сырт көрініске алданбай, ішкі мазмұнға қарау керектігін меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Мылтық — қазақ тұрмысына кейінірек енген қару, бірақ мерген, аңшы өмірінде оның орны үлкен болды. Ертедегі мылтыққа оқ пен дәріні бөлек салатын, оқ таусылса, аңшы қаруы барда да қарусыз қалатын. Таяқ — ең қарапайым зат: малшының құрығы, қарияның асатаяғы. Мақал сол қарапайым затты қаһарлы қарумен теңестіріп, мазақ етеді: оқ болмаса, мылтық бар болғаны таяқ. Үш-ақ сөзден тұратын құрылым бұл үкімді тіпті өткір етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бір нәрсенің сырты бар, ал іші жоқ екенін айтқанда қолданады: құрал бар, бірақ оны іске асыратын нәрсе жоқ. Көбіне кекесін не ескерту ретінде естіледі. Мысалы, жаңа компьютер сатып алып, бағдарламасын орнатпаған інісіне ағасы: «Оқсыз мылтық — таяқ, бағдарламасыз бұл жай бір қорап», — дейді. Адамның өзін «таяқ» деп кемсіту үшін айтса, дөрекі естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл кітапханасына жаңа сөрелер әкелінеді, бірақ кітап жоқ. Кітапханашы әкімге мақалды айтып, кітап сұрайды.
— Аңшы ағасымен тауға барған жігіт оқ-дәріні үйде ұмытып кетеді. Ағасы мылтықты иығына салып, мақалды айтып күледі.