«Шын батыр сын үстінде танылар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Нағыз батыр бейбіт күні, той-думанда емес, сын сағатында, қиын сәтте танылады. Мақал адамның шын болмысы сөзінен, сырт көрінісінен емес, сынақта көрінетінін айтады. Тыныш кезде батыр сияқты көрінетін адам көп, ал қауіп төнгенде, жауапкершілік түскенде нағыз ер кім екені анықталады. Сын — сынақ, тексеріс, қатерлі кезең. Мақалда тағы бір ой бар: батырлық атақпен емес, іспен беріледі, оны ел өз көзімен көріп мойындайды.
Образдар мен теңеулер
Мақал «шын» мен «сын» сөздерінің үндестігіне құрылған: бір ғана дыбыс өзгереді, ал екі сөз бір-бірін ашып тұрады. Шындық сынақта ашылады. Ертеде жылқының сыны бәйгеде, ұстаның сыны соққан пышағында, батырдың сыны жекпе-жекте көрінетін. «Сын үстінде» тіркесі сынақтың нақ ортасын, шешуші сәтін меңзейді. «Танылар» етістігі де ұтымды: батырды ешкім тағайындамайды, оны жұрт көріп таниды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің шын мінезі қиын жағдайда көрінгенде айтады: күтпеген жерден батылдық танытқанға мадақ, не мақтаншақтың сырт айналғанына кекесін ретінде. Мысалы, жол апатында бірінші болып көмекке ұмтылған жас жігіт туралы: «Шын батыр сын үстінде танылар, бала деп жүріппіз», — дейді. Жаңа келген адамды бірден бағалауға асығатындарға да ескерту бола алады.
Қолданылу жағдаяттары
— Мектеп жорығында бір оқушы тайып құлайды. Әрдайым үнсіз жүретін сыныптасы бірінші болып жетіп, оны арқалап шығады. Мұғалім мақалды айтады.
— Ауылда боран кезінде жарық сөнеді. Көп сөйлемейтін көрші жігіт түні бойы қарттардың үйіне отын тасиды, ақсақал мақалды айтады.