Жүк ауырын ер көтереді.
«Жүк ауырын ер көтереді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Көште, шаруада ең ауыр жүкті ер көтереді. Ауыспалы мағынада: ең ауыр жауапкершілік, қиын міндет — нағыз азаматтың үлесі. Қиындық келгенде шегініп кетпей, ауыр жүкті өз мойнына алатын адам ғана ер атанады. Мақал әрі мадақ, әрі міндет: ер деген атақтың бағасы — сол ауыртпалықты көтеру. Ел, отбасы, ұжым үшін ауыр шешім қабылдап, жауапкершілікті басқаға итермей, өзі алатын адамды құрметтейді.
Образдар мен теңеулер
Жүк — көшпенді тұрмыстың күнделікті ауыртпалығы: көш кезінде түйеге, атқа артылатын кереге-уық, сандық, қазан. Ауыр жүкті көтеріп, артып, түсіру — ер-азаматтың ісі. Мақалда «ер» сөзі тек ер адамды емес, ерлік қасиеті бар кез келген адамды білдіреді. Сөз тәртібі де мәнді: «жүк ауырын» деп, жүктің ең ауыр бөлігі алға шығарылған. Ер жеңілін емес, ауырын таңдайды, жеңілі өзгеге қалады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ауыр жауапкершілікті өз мойнына алған адамды мақтағанда, не оған міндетін еске салғанда айтады. Мысалы, әкесі науқастанып, отбасы шаруасын үлкен ұлы атқара бастағанда, ағайын: «Жүк ауырын ер көтереді, ұлың азамат болды», — дейді. Біреу жауапкершіліктен қашқанда сын ретінде де айтылады. Мақалды әйелдердің еңбегін кемсіту үшін қолданбаған жөн: ер мұнда — ерлік иесі.
Қолданылу жағдаяттары
— Наурыз мерекесіне киіз үй тігуде жігіттер шаңырақты көтеріп, кереге бекітеді. Кішкентай бала да көмектескісі келеді, атасы күліп, мақалды айтады.
— Ауылдағы өрт кезінде көршінің шатырына бірінші болып шыққан жігітке жұрт алғыс айтып, мақалды қосады.