Неғұрлым арлы болсаң,
Соғұрлым сопы боларсың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның ар-намысы неғұрлым биік болса, соғұрлым оның мінезі де таза, сөзі де салмақты, ісі де өнегелі болатынын білдіреді. Мұнда тура мағына жоқ, астарлы ой басым: арлылық адамды ішкі тәртіпке, ұстамдылыққа, әділдікке жетелейді. Арлы кісі ел алдында да, өз алдында да ұятқа қалмайтындай өмір сүруге тырысады. Ал «сопы» сөзі мұнда діндарлықтың сыртқы көрінісін емес, тақуалыққа жақын, таза, нәпсісін тыйған, рухани биік адам бейнесін меңзейді.
Образдар мен теңеулер
«Арлы» деген сөз — адамның адамгершілік өлшемі. Ол тек намыс емес, ар-ұят, жауапкершілік, адалдықтың жиынтығы. «Сопы» образы — дүниеге қызықпайтын, сабырлы, таза жүрісті кісі деген ұғымды береді. Яғни мақал ар мен рух тазалығының бір-бірімен тығыз байланысты екенін көркем түрде жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгінде де өзекті. Мысалы, қызметте пара алмаған, өтірік айтпаған, өз ісіне адал маман елге де, ұжымға да сыйлы болады. Арын таза ұстаса, адам мінезі де, беделі де биіктей түседі.
Soǵurlym sopy bolarsyń.