Қызыл бет ұятсыз.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Қызыл бет ұятсыз» мақалы адамның бетінің қызаруы, ұялуы оның ар-ұяты бар екенін білдірсе, ал ұялмайтын, беті қайтпайтын адамда намыс та, қымсыну да жоқ деген ойды меңзейді. Тура мағынасында бет қызару денелік құбылыс сияқты көрінгенімен, астарында адамның ішкі тәрбиесі, ар-ожданы мен мінезі жатыр. Қазақ түсінігінде ұят — кісіліктің белгісі, сондықтан ұялуы жоқ адамнан жақсы қылық күтудің өзі қиын.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қызыл бет» — қысылған, арланған, өз ісіне жауап бере алатын адам бейнесі. Қазақ тілінде бетінің қызаруы көп жағдайда ұялу, қысылу, арға тарту мағынасында қолданылады. Ал «ұятсыз» сөзі сол сезімнің жоғын, яғни адамда ар таразысының әлсірегенін көрсетеді. Мақал қысқа болса да, ұят пен беттегі өзгерісті бір-біріне қарсы қойып, мінезді ашық сипаттайды.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды біреудің орынсыз сөйлеп, қателігін мойындамай, еш қысылмай жүргенін сынағанда қолданады. Мысалы, қызметте өзгенің еңбегін иемденіп алып, кейін еш ұялмай сөйлейтін адамға «қызыл бет ұятсыз» деп айтуға болады. Мұнда ой — ұяттан айырылған адамның сөзіне де, ісіне де сақ болу керек.