«Ұялмаған бұйырмағанды жейді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал ұяты жоқ, арсыз адамның өзіне тиесілі емес, «бұйырмаған» нәрсені де иемденіп кететінін айтады. «Бұйырмаған» — оның еңбегімен келмеген, үлесіне тимеген, басқаның еншісі. Ұятты адам мұндай нәрсеге қол созбайды, ал ұялмаған кісі өзгенің несібесіне де тайсалмай ауыз салады. Сондықтан мақалдың басты мәні — арсыздықты сынау, ұяттың адамды өзгенің ақысын жеуден тежейтінін еске салу. Бұл сөзді кейде жай байқау ретінде де айтады: тым ұялшақ адам өз үлесін де алмай қалады, ал ұялмайтындар алға шығады. Бірақ мұнда да мақтау емес, өмірдегі әділетсіздікке өкініш бар.
Образдар мен теңеулер
«Жеу» — тамақ ішу ғана емес, бір нәрсені иемдену, пайдасын көру. Қазақ ұғымындағы «бұйыру» — адамның несібесі, маңдайына жазылған үлес. Ұялмаған адам сол шекараны аттап, өзге табақтан да ас алады. Ұят мұнда адамды бөтен дастарқаннан тыйып тұратын көзге көрінбейтін тежегіш ретінде бейнеленген.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақалды біреудің еңбегін өзінікі етіп көрсеткен адамға айтуға болады. Мысалы, жобаны бүкіл топ дайындаса да, басшыға тек біреу «мен жасадым» деп барып, мақтауды өзі алады. Мақал мұндай жағдайда ұяттың қадірін ұқтырады, сонымен бірге өз еңбегіңіз туралы ашық айтуды да ұмытпау керектігін еске салады.