Күншіл дос:
озып бара жатсаң, етегіңнен басады,
қалып бара жатсаң, қасыңнан қашады.

Негізгі мағынасы

Күншіл, яғни қызғаншақ дос сенің жетістігіңе шын қуана алмайды. Алға озып бара жатсаң, етегіңнен басып, жүрісіңді тежейді, ал артта қалып, қиналып бара жатсаң, жаныңнан қашып, көмектеспейді. Мақал мұндай достың екі жүзін бір суретте көрсетеді: ол сенің теңің болып жүргенде ғана жақын, озсаң — кедергі, қалсаң — бөгде. Мұндай адамнан шын достың айырмасы айқын: шын дос табысыңа қуанып, сүрінгенде қол ұшын береді.

Образдар мен теңеулер

Етек — шапанның, көйлектің төменгі жиегі. Етегінен басу — алға жүрген адамды тоқтатудың ең қарапайым, жымысқы тәсілі: ол сүрінеді, жүрісі кешігеді. Бұл суретте күншілдің ашық емес, жасырын кедергісі бар. Екінші бөліктегі «қасыңнан қашады» — жаныңнан алыстау, бұрылып кету. Мақал «Күншіл дос:» деп анықтама беріп, содан кейін екі қарама-қарсы жағдайды тізеді: озу мен қалу. Екі жағдайда да нәтиже бір — дос пайдасыз.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды досының жетістігін қызғанып, жолын бөгейтін не қиын сәтте жоқ болып кететін адамды сипаттағанда айтады. Сарыны ащы, сын. Досың ақыл айтып, асығысыңды тежесе, оны бірден күншіл деп айыптау әділетсіз: мақал жасырын қызғаныш туралы. Мысалы: «Байқауға қатысамын десем, ол үнемі кері сөйлейді, ауырғанымда бір рет хабар алмады. Күншіл дос осындай болады».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жылыжай ашып, ісі алға басқан жігіттің жолдасы жұртқа оның өнімін жамандап жүргенін естіген әкесі мақалды айтты.
— Ән байқауына дайындалған қызға құрбысы «қажеті жоқ» деп кедергі жасап, ол жеңілгенде хабар да алмағанда, анасы мақалды есіне салды.