«Жартыны жарып жеген татулық.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жарты — бүтін нанның, бір кесектің жартысы, онсыз да аз ас. Соны да тағы бөліп, бірге жеу — татулықтың белгісі. Мақал ынтымақтың өлшемі молшылықта емес, тапшылықта көрінетінін айтады: бары көпте бөлісу оңай, ал бар болғаны жарты нан қалғанда да оны жарып ортаға салатын адамдар шын тату. Бұл сөз достық пен туыстықтың, көршілік пен серіктестіктің ең сенімді белгісін көрсетеді — аз несібені де бірге көру.
Образдар мен теңеулер
Нан қазақ дастарқанында қасиетті ас, оны үзіп, бөліп ұсыну — сыйластықтың ишарасы. «Жарып жеу» сөзі де осы көріністен: жартыны екіге бөліп, бір бөлігін жаныңдағыға ұсыну. «Жарты» мен «жарып» дыбыстас сөздер мақалға ырғақ береді, азды одан да азға бөлудің суретін салады. Бейне әдейі кішкене: дастарқандағы мол табақ емес, қолдағы жарты кесек нан. Осы кішкентай үлес арқылы ынтымақтың үлкендігі айқындалады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ауыр күнді бірге өткерген адамдардың ынтымағын мақтағанда, аз нәрсені де бөлісіп жеген отбасыны, достарды, көршілерді сипаттағанда айтылады. Балаларға бөлісуді үйреткенде де қолданылады. Әзілмен де айтуға болады: соңғы бір алманы екіге бөлген екі досқа «Жартыны жарып жеген татулық» деп күлімсіреу. Ал біреуді «бөліспедің» деп кінәлау үшін айтса, мақалдың жылуы жоғалады.
Қолданылу жағдаяттары
— Жолда көлігі бұзылып қалған екі жүргізуші бір бөлке нанды бөлісіп жеді. Біреуі: «Жартыны жарып жеген татулық», — деп күлді.
— Ас үйде шешесі соңғы бір кәмпитті екі баласына екіге бөліп берді, балалар таласпай, бірін-бірі күтіп жеді.
— Қыс ұзаққа созылған жылы шөбі таусылуға жақын екі көрші қалған бір шөмелені бөлісіп, малын аман алып шықты.