Ата тұрып, бала сөйлесе - шіркіндігі,
Аға тұрып, іні сөйлесе - еркіндігі.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал үлкеннің жолын кішінің бұзбауы керек екенін айтады. Тура мағынада, әке отырғанда баланың, аға отырғанда інінің алдымен сөйлеуі әдепсіздік саналған. Астарлы мағынасы — жасы үлкенге құрмет көрсету, орынды жерде сөз күту, тәртіп сақтау. Қазақ танымында үлкеннің сөзі, орны, беделі бар; кішінің міндеті — тыңдай білу, ретін сақтап сөйлеу.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ата» мен «аға» — отбасы ішіндегі ғана емес, жалпы үлкендік пен ақылдың бейнесі. «Бала» мен «іні» — жастық, қызбалық, асығыстықтың символы. «Шіркіндігі» сөзі орынсыз батылдықты, тентектікке жақын еркелікті аңғартады. Ал «еркіндігі» — шектен шыққан өз бетімен кетуді емес, үлкеннің алдын кесіп өту арқылы көрінетін тәрбиесіз еркінсуді білдіреді. Сондықтан мақал еркелік пен әдептің ара жігін ажыратады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда да бұл нақыл өз мәнін жоғалтқан жоқ. Мысалы, отбасылық дастарқанда не жиналыста ең алдымен үлкен кісіге сөз беру, оның ойын тыңдау — осы мақалдың өмірдегі көрінісі. Бұл тек сөйлеу тәртібі емес, сыйластық пен мәдениеттің белгісі.
Aǵa turyp, ini sóılese - erkindigi.