Жаман дос - көлеңке:
басыңа бақ қонса,
қашып құтыла алмайсың.
Басыңа бұлт төнсе,
іздеп таба алмайсың.

Негізгі мағынасы

Жаман досты мақал көлеңкеге теңейді: күн шыққанда, яғни басыңа бақ қонғанда, ол сенен қалмай, соңыңнан ереді, құтыла алмайсың. Ал бұлт төнгенде, басыңа қиындық түскенде, көлеңке жоғалады — оны іздеп таппайсың. Мақал жалған достың табиғатын дәл ашады: ол сенің бақытың мен байлығыңа ғана жабысады, бақытсыздықта бірінші болып кетеді. Шын дос керісінше — қиын күнде қасыңда болады. Мақал жақсы күнгі жолдастарға алданбауға үйретеді.

Образдар мен теңеулер

Көлеңке бейнесі өте дәл таңдалған. Көлеңке тек күн сәулесінде пайда болады, күн ашық болса, ол адамнан бір елі қалмайды. Бұлт күнді жапқанда, көлеңке өзінен-өзі жоғалады. Мақал осы табиғи құбылысты адам мінезіне көшіреді: күн — бақ, ырыс, бұлт — қайғы, қиындық. «Басына бақ қонды» — тұрақты тіркес, бақты басқа келіп қонатын құсқа ұқсататын көне ұғыммен байланысты. «Құтыла алмайсың» мен «таба алмайсың» ұйқасы мақалды тақпақтай етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды байлығы, қызметі артқан кезде маңайына жиналған жаңа «достарға» сақ болуды ескерткенде айтады. Сондай-ақ қиын кезде жалғыз қалған адам ащы тәжірибесін бөлісіп, өкінішпен келтіреді. Үні ойлы, кейде ащы. Мысалы: «Ісім жүріп тұрғанда үйімнен шықпайтын еді, қарызға батқанда бірі де телефон алмады. Жаман дос — көлеңке деген рас екен».

Қолданылу жағдаяттары

— Лотереядан көлік ұтқан жігіттің үйіне бұрын хабарласпайтын таныстары ағылғанда, анасы мақалды айтады.
— Ауруханада ұзақ жатқан кісіге бұрын бірге той тойлаған жолдастарының бірі де келмейді; кіріп келген жалғыз ескі досына ол мақалды айтады.