Күнінде асыл десең де,
Қартайғанда ер жетім.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: адам жас кезінде қадірлі, сүйікті, бағалы көрінсе де, қартайғанда жалғыз қалып, қамқорсыз болса, оның күйі ауырлайды. Астарлы мағынасы — адамға жастық шағында ғана емес, қартайған кезінде де құрмет пен жәрдем қажет. Байлық, атақ, күш өткінші, ал қарттықта адамның шын бағасы оның жанында кімнің барымен, қалай күтім көретінімен өлшенеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «асыл» сөзі — қадірлі, бағалы адам деген бейне. Ал «қартайғанда ер жетім» тіркесі — тірі болса да, сүйенері, жанашыры жоқ қарттың мүшкіл халін білдіреді. Мұндағы «ер жетім» дегені әкені не ағаны емес, жалпы қорғансыздық пен жалғыздықты танытады. Яғни, кәрілік — адамды әлсіз ететін, мейірімге мұқтаж шақ.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ата-анаға, үлкендерге қамқор болуды еске салады. Мысалы, жұмыстан қолы тимей, қарт анасына сирек хабарласатын адам осы сөзді естіп, оған уақыт бөліп, дәрігерге апарып, жанында жүруге тырысады. Мақал үлкенге құрметтің өмір бойы үзілмеуі керегін ұқтырады.
Qartaıǵanda er jetim.