Құда болғанша, құлы мен биін сұрас,
Құда болған соң, құл да болса сыйлас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал құдалыққа адамды асықпай, әуелі жөндеп танып барып бар деген ой айтады. «Құда болғанша, құлы мен биін сұрас» дегені — біреумен құдандалы болар алдында оның тегін, мінезін, әулетінің абыройын, ел ішіндегі орнын білген дұрыс деген ескерту. Ал «Құда болған соң, құл да болса сыйлас» — құдалық бекігеннен кейін оның кемшілігін қазбаламай, құрметпен қарап, татулықты сақтау керек дегені. Яғни бұл сөз туыстыққа дейін — байыппен таңда, туыстықтан кейін — ізет сақта деген өмірлік қағида.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «құл» мен «би» — екі шеткі әлеуметтік бейне. «Би» бедел, абырой, елге сөзі өтетін адамды білдірсе, «құл» төмендеу жағдайды, қарапайымдықты аңғартады. Халық осы екі ұғым арқылы адамның сыртқы дәрежесінен бұрын ішкі қасиетін, кейінгі сыйластықтың маңызын көрсетеді. Құда сөзі де жай таныстық емес, екі әулеттің арасын жалғайтын қасиетті байланыс ретінде көрінеді.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал құдалықта, тіпті жалпы таныс-туыспен қарым-қатынаста өте орынды. Мысалы, бір отбасы баласына құда түсірерде қарсы жақтың тәрбиесі мен мінезін сұрап, біліп алады; ал құдандалық орнаған соң бұрынғы күмәнді сөзді қозғап, араны суытпайды. Бұл — сыйластық пен сабырдың белгісі.
Quda bolǵan soń, qul da bolsa syılas.