«Қулық құлынжанды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдағы «қулық» сөзі айла-шарғы емес, мал шаруашылығына қатысты сөз: құлындамаған, құлынсыз жүрген бие. Мақалдың тура мағынасы: құлынсыз бие өзгенің құлынына үйір, құлынжанды келеді, оны иіскеп, қасынан шықпайды. Астарлы мағынасы — адам неден мақұрым болса, соған іңкәр болады; баласыз жан балажан келеді, жоғын аңсаған жүрек өзгенің перзентіне мейірімін төгеді. Мұнда сынау емес, аяушылық пен түсіністік бар.
Образдар мен теңеулер
«Қулық бие» — аналық мейірімі оянса да, оны берер төлі жоқ жанның бейнесі. «Құлынжанды» — құлынды жаны сүйетін, оған құмар деген сөз. Халық бие мінезін бақылай отырып, адам жанының нәзік бір қырын аңғарған: іштегі мейірім иесін таппаса, жақын жүрген әлсізге ауады. Сондықтан бұл бейне жылы әрі мұңды әсер қалдырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін мақал өз баласы жоқ, бірақ жиендері мен көршінің балаларына жаны ашитын, оларға уақыт пен ықылас бөлетін адамға қатысты айтылады. Мысалы, перзентке зар болып жүрген әйел балалар үйіне жиі барып, ондағы бүлдіршіндерге қамқор болса, жұрт оның мейірімін «қулық құлынжанды» деп түсіністікпен атайды. Мақал мұндай мейірімді күлкіге емес, құрметке лайық деп үйретеді.