Көшсең, апаттан құтыласың,
Қашсаң, жаудан құтыласың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның қауіп төнген жерде амалсыз да болса дұрыс шешім қабылдап, өз өмірін сақтай білуді меңзейді. Тура мағынасында көшкен адам апат болған жерден аулақ кетеді, қашқан адам жаудың қолына түспей құтылады. Астарлы мағынасы — кез келген қатерден шығудың жолы бар, бірақ ол үшін дер кезінде әрекет ету, батылдық пен сақтық қажет. Кейде орнында тұрып қалу емес, жағдайға сай қозғалу — аман қалудың ең дұрыс амалы.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "көш" — тек қоныс ауыстыру емес, қауіптен алыстау, өмірді сақтайтын амал. "Апат" — табиғи не күтпеген қиындықтың, ал "жау" — сыртқы қауіп пен дұшпанның бейнесі. Көшіп-қону және қашу сияқты қимылдар халық өміріндегі нақты тәжірибеден алынған. Бұл образдар қазақтың көшпелі тіршілігінде қауіптен сақтанудың, тез шешім қабылдаудың қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал қауіпті жағдайдан уақытында шегінуді, орынсыз тәуекелге бармауды ескертеді. Мысалы, адам жұмыс орнында зиянды орта байқаса, дер кезінде басқа қауіпсіз жұмысқа ауысуы — осы мақалдың мәніне сай әрекет. Яғни ақылмен қимылдаған жан өзін де, болашағын да қорғайды.
Qashsań, jaýdan qutylasyń.