«Сөйлей-сөйлей шешен, Көре-көре көсем боласың.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Көп сөйлеп, сөзді жаттықтыра берген адам шешен болады, көпті көріп, тәжірибе жинаған адам көсем болады дейді. Шешендік те, басшылық та туа біткен сыйдан гөрі жаттығу мен тәжірибенің жемісі. Сөз сөйлеуден қорықпаған, ел алдында ойын айтып жүрген адам біртіндеп тілге шебер болады; көп нәрсенің куәсі болып, жақсы-жаманды көрген адам ел бастай алатындай көреген болады. Мақал жастарды үйренуден жалықпауға, қателесуден қорықпауға шақырады.
Образдар мен теңеулер
«Сөйлей-сөйлей», «көре-көре» — қайталанған көсемшелер ұзақ, үздіксіз әрекетті береді: бір рет емес, күн сайын, жылдар бойы. Шешен — сөзге жүйрік, дауды сөзбен шешетін адам; көсем — жол көрсетіп, ел бастайтын адам. Ертеде би-шешендер дауда, ас-тойда сөйлеп шыңдалған, көсемдер көш бастап, жорықта ысылған. Мақалдың екі жолы да «боласың» деген бір етістікке байланып, ырғақты, жатталуға жеңіл сөз болып шыққан.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ұялшақ балаға, алғашқы баяндамасынан қорқып жүрген жасқа, жаңадан жұмысқа кіріскен адамға жігер беру үшін айтады. Ақыл, демеу реңкі бар. Ұстаздар оқушыны тақтаға шығарып, сөйлетуге ынталандырғанда жиі қолданады. Мысалы: «Қорықпа, бірінші рет бәріне қиын, сөйлей-сөйлей шешен боласың».
Қолданылу жағдаяттары
— Мектептегі шешендер сайысына қатысудан жасқанған оқушыға әжесі «Сахнаға шық, сөйлей-сөйлей шешен боласың» деп батасын береді.
— Ауылдағы жас малшыға ақсақал көп жыл көш бастап жүрген қарияны көрсетіп, «Көре-көре көсем боласың» деп ақыл береді.
Kóre-kóre kósem bolasyń.