Шешеннің нақылы ортақ,
Көсемнің ақылы ортақ.
«Шешеннің нақылы ортақ, Көсемнің ақылы ортақ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Шешеннің нақылы ортақ, көсемнің ақылы ортақ: ел алдында айтылған дана сөз бен жұртты бастаған көсемнің ақылы бір адамның меншігі емес, бүкіл елдің игілігі. Шешен сөзін айтып болған соң, ол жұрттың аузында жүріп, мақалға, қанатты сөзге айналады. Көсемнің ақылы да солай: ол өз басының пайдасы үшін емес, елдің қамы үшін ойлайды, оның шешімінің жемісін бәрі көреді. Мақал екі жаққа бағытталған: дана адам сөзі мен ақылын көпке арнайды, ал жұрт оны ортақ қазына деп бағалайды.
Образдар мен теңеулер
Шешен — көпшілік алдында орамды сөйлейтін, дауды сөзбен шешетін адам; қазақ қоғамында би мен шешеннің сөзі заң орнына жүрген. Көсем — елді бастаушы, жол көрсетуші. Ортақ сөзі тұрмыстан алынған: ауылдың ортақ құдығы, ортақ жайылымы болған, оны бәрі пайдаланған. Мақал сөз бен ақылды осындай ортақ игілікке теңейді. Нақыл мен ақыл ұйқасы және қайталанған ортақ сөзі екі жолды бір ойға біріктіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды дана адамның сөзін көпшілікке жеткізгенде, ақын не шешеннің сөзін келтіргенде, жақсы ойдың бәріне тиесілі екенін айтқанда қолданады. Ел басқарған адамға міндетін еске салу үшін де айтылады. Үні — салмақты, құрметті. Мысал: «Шешеннің нақылы ортақ, көсемнің ақылы ортақ, ақсақалдың бүгінгі сөзін бүкіл ауыл білсін».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл әкімі жиналыста бір ақсақалдың жайылымды бөлу туралы ұсынысын бәріне таныстырып, оны ортақ шешім ретінде қабылдатады.
— Мұғалім сабақта ертедегі билердің сөздерін оқып, оларды бүгін де бүкіл халық пайдаланатынын балаларға түсіндіреді.
Kósemniń aqyly ortaq.