Көргенсіз дегенге қорланба,
Тексіз дегенге қорлан.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға сыртқы кемсіту сөзден гөрі, шын мәнінде тегіне, тәрбиесіне, мінезіне дақ түскенде ғана ұялу керек екенін меңзейді. «Көргенсіз» деген сөз — тәрбиесіз, әдепсіз адамға айтылатын ауыр сын. Ал «тексіз» дегені — арғы-бергісінде өнеге, намыс, жөн білетіндік жоқ деген тереңірек мін. Мақалдың түйіні: бос сөзге емес, өз болмысыңның дұрыс-бұрысына қара. Егер адам өзінде әдеп, жөн, ар сақтаса, өзгенің тілінен қорланбайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «көргенсіз» сөзі көріп-біліп тұрып, тәртіпсіз қылыққа барған адамды бейнелейді. «Тексіз» деген ұғым тек қанға ғана емес, адамның тәрбиелік негізіне, ел ішіндегі беделіне, ата-ана өнегесіне де қатысты. Яғни халық «тек» сөзін тамыр, негіз, рухани түп-тамыр мағынасында қолданған. Бұл жерде ата сөз бен тәрбие — адамның ішкі тірегі ретінде алынады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал біреудің орынсыз сөзіне, желідегі мазаққа бола күйзеле бермеуді, ал өз мінезіңді түзету керегін еске салады. Мысалы, бір адамды «әдепсіз» деп сырттай кінәлайды. Егер ол расында кісінің сөзін бөлмей, үлкенді сыйлап жүрсе, ондай сөзге шамданбайды. Ал егер өзі басқаны менсінбей, дөрекілік көрсетсе, сол сыннан сабақ алуы керек.
Teksiz degenge qorlan.