Тексіз адам қонағына тесіле қарайды.
«Тексіз адам қонағына тесіле қарайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақал сырттай қарағанда қонаққа қадалып қарауды айтып тұрғандай көрінеді, бірақ астарында тәрбие мен тектіліктің өлшемі жатыр. Қазақ ұғымында «тексіз» деген сөз адам бойындағы көргенсіздік, әдепсіздік, ұятсыздық, кеңдік пен кісілік жетіспеуін білдіреді. Мұндай адам қонақты жатсынғандай, сынағандай, не орынсыз қадала қарайды. Яғни қонақты құрметтеп қарсы алудың орнына, жөнсіз мінез көрсетеді. Мақалдың түпкі ойы — адамның кісілігі оның қонаққа, көпке, өзінен бөтенге жасаған қарым-қатынасынан танылатыны.
Образдар мен теңеулер
«Тесіле қарайды» деген тіркес — жай қарау емес, суық, шүйліге, орынсыз, ыңғайсыз көзқарасты білдіретін бейне. Қонақ — қазақ танымында қасиетті, сыйлы адам. Ал оған қадала қарау — үй иесінің тәрбиесіздігін аңғартады. Сол арқылы халық көзқарас мәдениетін, әдептілікті және кеңпейілділікті алға шығарады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қазір бұл мақалды біреудің көптің алдында бөтен адамды ыңғайсыз жағдайға қалдырып, орынсыз бақылап, сый көрсетпегенін айтқанда қолдануға болады. Мысалы, үйге жаңа көрші кіргенде бір адам оны жылы қарсы алудың орнына үнсіз тесірейіп қараса, өзгелер: «Тексіз адам қонағына тесіле қарайды» деп ескертуі мүмкін.
Мақалдағы сөздер
тексіз — Тегі, тәрбиесі жоқ; ата-анадан өнеге көрмеген, әдепсіз, көргенсіз. Тура мағынасында — арғы тегі белгісіз, тұқымы жаман.…