Қолыңда жарық болса,
Қараңғылық қашады;
Даналық көзіңді ашса,
Бақытсыздық қашады.
«Қолыңда жарық болса, Қараңғылық қашады; Даналық көзіңді ашс…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қолыңда жарық болса, қараңғылық шегінеді; даналық көзіңді ашса, бақытсыздық кетеді. Мақал білім мен даналықты шамға ұқсатады. Шам жанса, түн қараңғылығы ығысады, сол сияқты адам ақылын, білімін жетілдірсе, өміріндегі қателіктер мен қиындықтардың көбінен құтылады. Бақытсыздықтың басым бөлігі надандықтан, ойланбай жасалған істен туады деген ой жатыр. Даналық көзді ашады, яғни адамға дүниені дұрыс көруге, жақсы мен жаманды айыруға көмектеседі.
Образдар мен теңеулер
Жарық пен қараңғылықтың қарсылығы — ең көне бейнелердің бірі: жарық — білім мен шындық, қараңғылық — надандық пен қорқыныш. Мақалда «қолыңдағы жарық» — қараңғы түнде алып жүрген шам, шырақ. Екінші жұпта бұл бейне адамның ішкі әлеміне көшеді: «көзіңді ашу» — тек көру емес, түсіну, сауатты болу. Екі жұп «қашады» деген бір етістікпен аяқталып, қатар құрылыммен ойды нығайтады. Сарыны ағартушылық нақыл сөзге жақын.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Білімнің, оқудың маңызын түсіндіргенде, оқушыларға, жастарға ақыл айтқанда байсалды, шабыттандыратын үнмен айтылады. Мысалы, кітапханадағы кездесуде ақын балаларға: «Даналық көзіңді ашса, бақытсыздық қашады, кітапты серік етіңдер», — дейді. Білімі бар, бірақ қайғы көрген адамға «сен надансың» деген мағынада айтылса, сөз әділетсіз.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда кешкі сабақта жарық сөніп қалғанда, мұғалім шам жағып, балаларға мақалдың бірінші жолын айтып, білім туралы әңгіме бастады.
— Отбасында ата немересінің кітап оқып отырғанын көріп, жаңа кітап сыйлап, мақалды айтты.
Qarańǵylyq qashady;
Danalyq kózińdi ashsa,
Baqytsyzdyq qashady.