«Қараңғының көзі жоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қараңғыда көз ештеңе көрмейді: қанша үңілсең де, жол да, тас та, шұңқыр да көрінбейді. Мақал осы бейнені білімсіз адамға аударады: оқымаған, сауаты ашылмаған кісі көзі бар болса да соқыр секілді, айналасындағы құбылыстың мәнін көрмейді, оңай алданады. Қазақ сауатсыз адамды «қараңғы», білім алғанды «көзі ашылды» дейді. Кейде мақал тура мағынасында да айтылады: түн жамылған іс көзден таса қалады, қараңғыда куә болмайды.
Образдар мен теңеулер
Көз бен жарық бір-бірінсіз мәнсіз: жарық болмаса, көздің пайдасы жоқ. Мақал «қараңғының өзінің көзі жоқ» деп, қараңғылықты тірі нәрседей сипаттайды; бұл кейіптеу ойды қысқа әрі әсерлі етеді. Түнгі дала көшпенді үшін қауіпті: адасу, қасқырға кездесу, жылқының ұрлануы — бәрі қараңғыда болады. Қараңғы мен жарық, соқыр мен көзі ашық деген қарсылықтар қазақ тілінде надандық пен білімді айтудың тұрақты бейнесіне айналған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Білімсіздіктің салдары туралы әңгімеде, сауат ашудың маңызын түсіндіргенде айтылады: оқымаған адам қараңғыда жүргендей. Сондай-ақ біреу түнгі уақытты пайдаланып жасырын іс істегенде, тура мағынасында қолданылады. Нақты адамға «сен қараңғысың» деп айту кемсіту болып естіледі. Мысалы: «Құжатты оқымай қол қойдың ба? Қараңғының көзі жоқ, алдымен оқып ал».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы әже немересіне жас кезінде хат тани алмағанын, сол үшін қанша рет алданғанын айтып, сөзін мақалмен түйеді.
— Жылқышы түнде қорадан тай жоғалғанын байқап, ізді таң атқанда қарауды ұйғарады; ағасы мақалды айтып, оны құптайды.