Ғалыммен жақын болсаң, қолың жетер,
Залыммен жақын болсаң, басың кетер.

Негізгі мағынасы

Білімді, ақылды адаммен жақын болсаң, оның кеңесі мен білімі арқылы мақсатыңа жетесің. Зұлым, қатыгез адаммен жақындассаң, ертелі-кеш оның қаһарына ұшырап, басыңнан айырыласың. Мақал адамның қоршаған ортасы, досы, жақыны оның тағдырын айқындайтынын айтады. Әсіресе билікті, күштіні жағалаудың қаупін ескертеді: залымның жақындығы уақытша пайда бергендей көрінгенімен, түбі опасыз.

Образдар мен теңеулер

Ғалым мен залым — дыбысы ұқсас, мағынасы қарама-қарсы екі сөз; мақалдың өзегі осы сөз ойнында. Залым — қатыгез, әділетсіз, зорлықшыл адам, көбіне билік иесі. Қол мен бас та қатар қойылған: «қолың жетер» — мақсатқа жету, қалағаныңа қол созу; «басың кетер» — өлім, жазаға ұшырау. Бұрынғы әміршілердің маңындағы жақындар тағдырының құбылмалылығы осы бейненің ар жағында тұр. Екі жол тұтас параллель: ғалым — залым, қол — бас, жетер — кетер.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Дос, серік, қамқоршы таңдау туралы ақыл айтқанда, күшті, бірақ әділетсіз адамға жағынып жүрген кісіге ескерту ретінде айтылады. Үні — салмақты өсиет, кейде қатаң ескерту. Біреуді «залым» деп айыптау ауыр сөз, сондықтан нақты адамның атын атамай, жалпы ой ретінде айтқан жөн. Мысалы: «Дос таңдағанда абай бол. Ғалыммен жақын болсаң, қолың жетер, залыммен жақын болсаң, басың кетер».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы жігіттің бұзақы топтың жетекшісіне еріп жүргенін көрген көршісі оны тоқтатып, кітапханашы ағайға жиі барып тұруға кеңес береді.
— Спорт секциясында бала әділетсіз, бірақ күшті үлкен баланың соңынан ереді; жаттықтырушы оны тәжірибелі тәлімгерге жақындатып, мақалды айтады.