Қатыныңмен дос бол,
Үйіңе береке кіреді.
Азаматпен дос бол,
Қадіріңді біледі.
Білімдімен дос бол,
Сасқанда ақыл береді.

Негізгі мағынасы

Мақал кіммен дос болудың не пайдасы барын үш адамға қарап түсіндіреді. Әйеліңмен дос болсаң, отбасында ынтымақ орнап, үйге береке кіреді. Нағыз азаматпен дос болсаң, ол сенің қадіріңді біліп, сыйлайды. Білімді адаммен дос болсаң, абдырап қалған сәтте ақыл беріп, жол көрсетеді. Әйелдің ең алдымен аталуы маңызды: мақал ерлі-зайыптының арасы достық пен сыйластыққа құрылуын, отбасы бақытының негізі сол екенін айтады. Үш жұп бірге адам өміріндегі үш сүйенішті — отбасын, абыройлы ортаны, ақылшыны — атайды.

Образдар мен теңеулер

«Қатын» — көне қазақ тілінде «әйел, жар» деген бейтарап сөз болған; бүгін ол дөрекі естіледі, сондықтан сөйлегенде «әйел», «жар» деп ауыстырып айтады. «Азамат» — ел алдында жауапкершілігі, ар-намысы бар ер адам. Мақал үш тең жұптан құралған, әр жұпта «… дос бол» деген кеңес пен оның жемісі тұр. Мұндай тізбекті құрылым шешендік сөзге тән: тыңдаушы әр жұптан кейін келесісін күтеді. «Береке», «қадір», «ақыл» — үш түрлі игілік, әрқайсысы өз адамынан келеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды үйленгелі жатқан жасқа немесе отбасында ұрыс-керіс көбейген ерлі-зайыптыға ақыл ретінде айтады. Әсіресе бірінші жұбы жиі келтіріледі: әйеліңмен дос болсаң, үйде береке болады. Сөйлегенде көбіне «қатын» сөзін «әйел» деп жұмсартады. Ақылгөй, жылы үнмен айтылады. Мысалы, ата той үстінде күйеу баласына: «Әйеліңмен дос бол, үйіңе береке кіреді», — деп ақ батасын береді.

Қолданылу жағдаяттары

— Отыз жыл бірге өмір сүрген қарт ерлі-зайыптыдан жастар қандай кеңес бересіз деп сұрағанда, ата мақалдың алғашқы жолдарын айтады.
— Дүкен ашқан жігітке ағасы қиын сәтте ақыл беретін тәжірибелі, білімді кәсіпкермен танысуды кеңес етіп, мақалдың соңғы жолдарын айтады.