«Дос тұтқанды қадірле.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Сені дос санап, жақын тартқан адамның қадірін біл — мақалдың өсиеті осы. «Дос тұту» — біреуді өзіне дос деп есептеу, оған сеніп, жүрегін ашу. Мұндай сенім оңайлықпен берілмейді, оны аяқасты етсең, қайта табу қиын. Мақал достықтың екі жақты екенін еске салады: біреу саған қол созса, оны елемей, менсінбеу — үлкен қателік. Әсіресе өзі қиналып жүргенде де сені ұмытпаған адамның достығы ерекше бағалы.
Образдар мен теңеулер
Мақалда бар болғаны үш сөз, бірақ «дос тұту» тіркесі ерекше. «Тұту» — ұстау, сақтау, бір нәрсені қадірлі санау деген мағынада қолданылатын етістік: «құрмет тұту», «ата жолын тұту». Демек, досың сені жай таныс емес, қадірлі, жанында ұстайтын адам санайды. «Қадірле» — бағала, сыйла, құрметте. Бұйрық райдағы қысқа сөйлем ақылгөй үнмен айтылған, үлкеннің кішіге берген өсиетіндей естіледі. Қысқалығы мақалды жадқа оңай қондырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды досының ықыласын байқамай жүрген, оны менсінбей, қоңырау шалса жауап бермейтін жасқа айтады. Ақылгөй, ескерту үнімен айтылады. Кейде біреу ескі досын жаңа таныстарына айырбастағанда, оның қателігін көрсету үшін де келтіріледі. Мысалы: «Асан саған сонша қамқор, ал сен оған хабар да бермейсің. Дос тұтқанды қадірле, балам».
Қолданылу жағдаяттары
— Мектепке жаңа келген бала бірінші күні өзіне көмектескен сыныптасын ұмытып, басқалармен ойнай бастағанда, мұғалім оған мақалды ақырын айтады.
— Жыл сайын шөп шабуға көмектесетін көршісінің туған күнін ұмытып кеткен шаруаға әйелі мақалды айтып, сәлемдесіп келуді тапсырады.