Естіге айтқан ақыл сөз,
Шыңға тіккен тумен тең,
Ессізге айтқан ақыл сөз
Құмға сіңген сумен тең.

Негізгі мағынасы

Бір ақыл сөз екі түрлі адамға айтылады. Естіге айтылғаны шыңға тігілген ту секілді: алыстан көрінеді, мәртебесі биік, ұзақ тұрады, жұртқа бағыт көрсетеді. Ессізге айтылғаны құмға құйылған судай із-түзсіз сіңіп кетеді, одан не егін шықпайды, не шөл қанбайды. Мақал кеңестің құны айтушыға ғана емес, тыңдаушыға да байланысты екенін айтады: ақылды қабылдай алатын адамға айтылған сөз жемісін береді, ал құлақ аспайтынға айтылғаны босқа кетеді. Сөзді кімге айтарыңды таңдай біл деген ой да осыдан шығады.

Образдар мен теңеулер

Шың мен құм — екі қарама-қарсы жер. Шың — биік, тұрақты, бәріне көрінетін тас төбе; ертеде оған белгі, ту тігіп, жолаушыға, жасаққа бағыт берген. Ту — елдің, қолдың белгісі, абырой мен бірліктің нышаны. Құм — су тұрмайтын жер: шөлде құйған су сол сәтте жоқ болып, ізі де қалмайды. Төрт жол екі жұпқа бөлінген: «есті — ессіз», «тумен тең — сумен тең» деп ұйқасып, бір-біріне қарсы қойылады. Бірінші жартысы — биіктік пен көріну, екіншісі — тереңге сіңіп, жоғалу.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне айтқан ақылы зая кеткен үлкен кісі ренішпен не күрсініп айтады. Кейде керісінше, тез ұғып, кеңесті іске асырған шәкіртті мақтау үшін алғашқы жартысын ғана келтіреді. Біреуді бетіне «ессіз» деу оңай емес, ол қатты өкпелетуі мүмкін, сондықтан мақалды жалпы ой ретінде, жағдайға қарата айтқан жөн. Мысалы: «Інішекке қанша айттым, бәрі құмға сіңген судай болды-ау».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы ағаш ұста шәкірті үйреткенін тез меңгеріп, алғашқы бесігін өзі жасағанда, көршісіне: «Естіге айтқан ақыл сөз шыңға тіккен тумен тең екен», — деп мақтанады.
— Әке баласына жолда жылдамдықты асырма деп талай ескертті; бала айыппұл төлеп келгенде, анасы мақалдың екінші жартысын күрсініп еске алады.
— Мұғалім кешегі кеңесін тыңдап, шығармасын қайта жазып әкелген оқушыны сыныпқа үлгі етіп, осы мақалды айтады.