Үгітті ұққанға, ақылды жұққанға айт.
«Үгітті ұққанға, ақылды жұққанға айт.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үгітті ұғатын адамға, ақылды бойына жұғатын адамға айт. Үгіт — түсіндіру, иландыру, жөнге шақыру; ақыл — кеңес. Мақал сөз иесіне ескерту жасайды: кеңесің адамға сіңуі үшін тыңдаушы оған дайын болуы керек. Біреу айтқанды құлағына ілмейді, біреу естісе де өзгермейді, ал үшінші біреу жарты сөзден ұғып, бірден ісіне айналдырады. Ақылыңды бос шашпа, оны бағалайтын адамға айт деген мән бар. Ой тыңдаушының өзіне де қаратылған: саған айтылған ақыл жұғатындай ашық бол.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы ең көркем сөз — жұғу. Жұғу — бір нәрсенің екінші нәрсеге жабысып, сіңіп қалуы: бояу жұғады, иіс жұғады, ауру жұғады. Ақыл да осылай адамға жұғып, оның болмысына сіңуі керек. Кейбір адамға ақыл тасқа құйған судай жұқпайды. Үгіт пен ұққан, ақыл мен жұққан — дыбыстас сөздер, олар мақалды ырғақты, есте сақтауға жеңіл етеді. Екі бөлік бір ғана етістікке — айт сөзіне — тоғысады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды кеңес беруден шаршаған, айтқаны тыңдалмаған адам айтады, немесе біреуге оған айтып әуре болма деп ескерткенде қолданады. Үні — салмақты, кейде көңіл қалу. Тыңдамаған адамның көзінше айтса, оны кемсіту болып шығады. Мысал: «Үгітті ұққанға, ақылды жұққанға айт дегендей, ол сенің сөзіңді тыңдайтын адам емес, уақытыңды бекер кетірме».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл дәрігері темекіні тастау туралы ондаған рет айтқан науқасынан күдер үзіп, енді күшін емделуге ниетті жас аналарға жұмсайды.
— Ұстаның шеберханасына келген екі шәкірттің бірі әр кеңесті бірден қолданады, ұста енді өз құпияларын соған көбірек үйретеді.