Ашу келсе, ақыл кетер,
Ашудан ақыл көп болса,
ашу не етер?!

Негізгі мағынасы

Ашу келгенде ақыл кетеді, бірақ ақыл ашудан көп болса, ашу ештеңе істей алмайды. Мақалдың бірінші тармағы белгілі шындықты айтады: ашуланған адамның есі шығады. Екінші бөлігі одан әрі барып, шешімін ұсынады: ақылың мол болса, ашу келсе де, сені билей алмайды. Ашуды мүлде сезінбеу мүмкін емес, мәселе — оның ақылдан басым түспеуінде. Риторикалық сұрақпен аяқталуы ақыл үстем болғанда ашудың күші жойылатынын баса айтады.

Образдар мен теңеулер

Мақалда ашу мен ақыл таразының екі басына қойылғандай: біреуі ауырлай түссе, екіншісі көтеріледі. «Келсе — кетер» деген қарсылық ашу мен ақылдың бір үйге сыймайтын екі қонақ сияқты екенін көрсетеді. Соңғы тармақ — «ашу не етер?!» — сұрақ әрі леп, тыңдаушыны өзі жауап беруге итермелейді. Сұрақ пен леп белгісінің қатар келуі айтушының сенімін, сөзінің кесімділігін білдіреді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ашуын тежей алмай жүрген адамға жігерлендіре айтылады: ашуды жеңуге болады, тек ақылыңды көбейт деген ыңғайда. Кейде өзін ұстай білген адамды мақтағанда да қолданылады. Интонациясы ақыл-кеңес, кейде сүйсіну. Мысалы: «Ол сені қанша мазақтаса да, жауап қатпадың, жарайсың. Ашудан ақыл көп болса, ашу не етер».

Қолданылу жағдаяттары

— Көршісінің малы бақшасын таптаса да, ұрыспай, бірге қоршау жөндеуді ұсынған кісіні ауыл ақсақалы мақтады.
— Төрешінің әділетсіз шешіміне дауласпай, жекпе-жекті жалғастырған боксшыға бапкері риза болды.
— Ас үйде баласы кесені сындырғанда, ашуын басып, оны жұбатқан әкеге әжесі сүйсіне қарады.