Досыңды жамандама, доссыз қаласың.
«Досыңды жамандама, доссыз қаласың.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Досыңның сыртынан жамандап, кемшілігін жұртқа жаю — достықты бұзудың ең тез жолы. Сөз аяқ асты жетеді: айтқаның досыңа жетсе, ол сенен айырылады, ал оны естіген басқалар да саған сенбей, «бізді де осылай жамандайды» деп ойлайды. Ақыры жалғыз қаласың. Мақал досыңның кемшілігін көрсең, бетіне айт, бірақ сыртынан жамандама деген әдепті еске салады. Досын жамандау — сатқындықтың бір түрі ретінде қабылданады.
Образдар мен теңеулер
Мақал бейнесіз, тура ескерту түрінде айтылған: бірінші бөлігі — тыйым, екінші бөлігі — салдар. «Жамандама» мен «доссыз қаласың» арасында себеп пен нәтиже байланысы бар, мақалдың әсері осы қысқа, нақты логикада. «Дос» сөзі екі рет келеді: басында «досыңды», соңында «доссыз»; бұл қайталау шеңбердің жабылғанын сездіреді: досты жамандау досты жоғалтумен бітеді. Ауыл өмірінде әр айтылған сөз тез тарап, иесіне қайтып келетін.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды досы туралы жаман сөз айтып отырған адамды тоқтату үшін айтады. Ескерту, сабырлы үнмен. Сондай-ақ балаларға сыныптасы туралы өсек таратпауды үйреткенде қолданылады. Ашу үстінде досын сынап қойып, кейін өкінген адам да осы мақалмен өзін тежейді. Мысалы, шай үстінде жолдасының кемшілігін тізбектей бастаған ұлына әкесі: «Тоқта, досыңды жамандама, доссыз қаласың», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Құрбысының сыртынан сөз айтып жүрген қызды естіген мұғалім оны оңаша шақырып, мақалды айтады.
— Ауылдағы жиында бір жігіт бірге мал баққан жолдасын жамандай бастағанда, ақсақал оны мақалмен тоқтатады.