Айырылмастай досыңа,
Қайырылмастай сөз айтпа.

Негізгі мағынасы

Айырылғың келмейтін, ажырамас досыңа қайтып алуға болмайтын, кешірілмес ауыр сөз айтпа. Ашу үстінде айтылған бір сөз ұзақ жылғы достықты күл-талқан етуі мүмкін, ал оны кейін қайыру, түзеу қиын. Мақал ең жақын адамның алдында да сөзге сақ болуға шақырады: жақындық өрескел сөзге рұқсат емес. Достың жүрегіне тиген сөз оның көңілінде ұзақ қалады. Ашуды тежеп, сөзді салмақтап айту — достықты сақтаудың шарты.

Образдар мен теңеулер

Мақал «айырылмастай» мен «қайырылмастай» деген ұқсас сөздердің ұйқасына құрылған. «Айырылмастай» — бір-бірінен ажырамастай жақын, «қайырылмастай» — қайтып оралмайтын, кері алынбайтын. Сөзді қайтарылмайтын нәрсеге теңеу қазақ тілінде бар: «Айтылған сөз — атылған оқ». Бұл мақалда да сөз кері қайырылмайтын нәрсе ретінде көрінеді. Екі жол бір-біріне себеп-салдар болып бекиді: дос айырылмас болса, сөз де қайтпас болмасын.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды досымен ұрысып, ашуланып тұрған адамды сабасына түсіру үшін айтады. Ескерту, ақылгөй үнмен. Сондай-ақ ерлі-зайыптыға, бауырларға, жалпы жақын адамдарға арнап айтылады. Ашу үстінде бір нәрсе айтып қойып, кейін өкінген адам да өз қателігін мойындап, осы мақалмен күрсінеді. Мысалы: «Ашуың басылсын, сосын сөйлес. Айырылмастай досыңа қайырылмастай сөз айтпа».

Қолданылу жағдаяттары

— Шөп бөлісу кезінде ашуланған жігіт жақын досына қатты сөз айта бастағанда, әкесі оны тоқтатып, мақалды айтады.
— Ас үйде ұрысып қалған апалы-сіңлілі екеуіне аналары мақалды айтып, бір-біріне ауыр сөз айтпауды өтінеді.