Күлме досыңа, келер басыңа.
«Күлме досыңа, келер басыңа.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Досыңның басына келген қиындыққа, сәтсіздігіне күлме, ертең сол жағдай өз басыңа да келуі мүмкін. Мақал адамның тағдыры тұрақсыз екенін, бүгін біреу сүрінсе, ертең өзің сүрінетініңді еске салады. Досқа күлу — достыққа опасыздық: ол сенен жанашырлық күтеді, ал сен табаламақсың. Мақал біреудің кемшілігін, жоқшылығын, ауруын мазақ етуден сақтайды, әрі сондай мінездің артынан өзіңе де жаза келетінін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мақал қысқа, өткір, екі бөлігі ұйқасты: «досыңа — басыңа». Бұйрық райдағы «күлме» мен болжал мағынасындағы «келер» тізбектей келіп, себеп пен салдарды көрсетеді. Бас — қазақ ұғымында адамның тағдыры, өмірі: «басыма іс түсті», «басқа келген» дегенде де солай. Күлу мұнда қуаныштан емес, табалаудан туған күлкі. Халық арасында «Күлме досқа, келер басқа» деген қысқа нұсқасы кеңінен тараған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің сәтсіздігіне мазақтап күлген адамға тоқтау айту үшін қолданады; ата-ана балаларына, мұғалім оқушыларына жиі айтады. Сарыны ескерту, кейде қатаң сөгіс. Досымен бірге қалжыңдасып күлгенде айту орынсыз: мақал табалау туралы. Мысалы: «Құлап қалған сыныптасыңа неге күлесің? Күлме досыңа, келер басыңа».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда көршісінің сиыры батпаққа батқанына күліп тұрған жігітке ақсақал мақалды айтып, бірге сүйреп шығаруға шақырды.
— Жарыста құлап қалған қарсыласын мазақтаған баласына бапкер мақалды айтты, келесі айналымда баланың өзі сүрініп қалды.