«Досыңның атын алма, тайын ал.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Досыңнан бір нәрсе алатын болсаң, оның мініп жүрген атын емес, тайын ал — мақалдың суреті осы. Ат — шаруаның күнделікті көлігі, онсыз ол жаяу қалады; ал тай — әлі ересек кісінің жұмысына, алыс жолына жарамайтын жас жылқы, оны берсе де досың қиналмайды. Мақал досыңа ауыр тигізбей, оның мүмкіндігіне қарап сұрауды, қанағатшыл болуды үйретеді. Достық бір-біріне қол ұшын беру үшін бар, бірақ ол досты тұралатып тастайтын салмаққа айналмауы тиіс: ең керек дүниесін сұрау — достықты пайдаға айырбастау.
Образдар мен теңеулер
Ат пен тай — бір жылқы малының ересегі мен жасы. Ат — мінілетін, жұмысқа жегілетін ересек жылқы, шаруаның қолы-аяғы. Тай — бір жастан асқан жас жылқы: оған балалар мініп, тай жарысқа шығады, бірақ ересек кісінің күнделікті жұмысына, ұзақ жолына әлі жарамайды. Сондықтан ат беру — үлкен құрбандық, тай беру — жеңілірек ілтипат. Көшпелі елде мал сұрау, мал беру достар арасында әдеттегі нәрсе болған; мақал оның әдебін көрсетеді. «Алма» мен «ал» — бір етістіктің болымсыз және болымды бұйрығы, оларды қатар қою кеңесті айқын етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды досынан көмек сұрағалы тұрған адамға ақыл ретінде айтады: оның ең керек нәрсесін сұрама, оңай беретінін сұра. Сондай-ақ досының дүниесін шектен тыс пайдаланып жүрген кісіге жеңіл ескерту болып айтылады. Үні жұмсақ ақыл. Мысалы: «Ағаңның жалғыз көлігін сұрама, өзі жұмысқа сонымен барады. Досыңның атын алма, тайын ал».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршісінен мал сұрағалы жүрген інісіне ағасы оның сауын сиырын емес, бұзауын сұрауды кеңес етіп, мақалды айтады.
— Көлігі бұзылған жігіт досының жұмысқа мінетін машинасын емес, артық велосипедін ала тұрып, күліп мақалды айтады.