Досыңа ат берме,
Ат берсең, ақырын жүр деме.

Негізгі мағынасы

Мақалдың айтары: досыңа бір нәрсе бергің келмесе, бермей-ақ қой; ал берсең, ақ көңілмен бер, артынан шарт қойып, ақыл айтып, міндетсінбе. Атты сыйға берген соң «ақырын жүр, қатты шаппа» деп ескерту — сыйды толық бермегенмен бірдей: ат енді досыңдікі, оны қалай мінсе де өзі біледі. Мақал сыйдың, көмектің әдебін үйретеді: берілген нәрсеге әмір жүргізу, оны есіне сала беру досыңның көңілін қалдырады.

Образдар мен теңеулер

Ат — көшпелі ел үшін ең қымбат сыйлардың бірі, оны досқа беру — үлкен ілтипат. Бірақ ат иесі өз атына бауыр басады, оны аяйды, сондықтан сыйға берген соң да оның қалай мінілетініне алаңдауы табиғи. Мақал осы әлсіздікті тап басады. «Ақырын жүр» — атты аяп, шаптырма, қинама деген сөз. Бірінші жол «берме» деп тыйым салады, екінші жол «берсең» деп шартты жағдайды ұсынады: екі жол арасындағы бұрылыс мақалдың ойын ашады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреуге бір нәрсе беріп, кейін оны қалай пайдаланып жатқанына араласа беретін адамға айтады. Сондай-ақ сыйды ақ көңілмен беру керегін түсіндіргенде келтіріледі. Үні әзіл аралас ескерту. Мысалы, інісіне ескі көлігін беріп, күнде «жылдам жүрме, майын ауыстыр» деп телефон соғатын ағасына әйелі: «Досыңа ат берме, ат берсең, ақырын жүр деме», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Қызына жасау ретінде киіз үй беріп, оның қалай тігілгенін күнде сынай беретін анаға көршісі мақалды күле айтады.
— Сыныптасына кітабын беріп, оны қалай ұқыпты оқу керегін күнде айта беретін ұлына әкесі мақалды айтады.