Досыңнан түйе сұра,
Қорыққанынан бие береді.

Негізгі мағынасы

Досыңнан түйе сұрасаң, ол түйені бермеуі мүмкін, бірақ мүлдем бос қайтаруға ұялып, ең болмаса бие береді. Мақал әзіл аралас сұраудың тәсілін айтады: сұрағанда үлкенін сұра, сонда бір нәрсе аласың. «Қорыққаны» — қатты үрей емес, досынан ұялу, оның көңілін қалдырудан именіп, бетін қайтара алмау. Мақалда достар арасындағы ұят пен ілтипаттың күші де көрінеді: дос досын жерге қаратпайды. Кейде бұл сөз сұрауға ұялған адамды батылдандыру үшін айтылады.

Образдар мен теңеулер

Түйе — қазақ малының ең ірісі, ең қымбаты, ол көшті көтереді. Бие — сауын, қымыз беретін мал, ол да бағалы, бірақ түйеден төменірек тұрады. Сұралған мен берілгеннің арасындағы айырма мақалдың күлкілі тұсы: сұралғаны үлкен, берілгені кішірек, бірақ сұраушы бәрібір ұтады. «Қорыққанынан» сөзі достың мінезін нәзік сипаттайды: досының бетін қайтарудан именген адам. Бұл бейнеден сұрағанды бос қайтармау әдебі де көрінеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреуден көмек сұрауға ұялып тұрған адамға жартылай әзіл, жартылай ақыл ретінде айтады: батыл сұра, бір нәрсе шығады. Сауда-саттықта бағаны жоғары қойып, кейін түсуді түсіндіргенде де айтылады. Үні күлкілі. Досын шын қысып, ұятқа салу үшін айту әдепсіздік. Мысалы: «Ағаңнан бүкіл жазға көлік сұра, досыңнан түйе сұрасаң, қорыққанынан бие береді, ең болмаса бір айға береді».

Қолданылу жағдаяттары

— Базарда кілем сатқалы тұрған әйелге құрбысы бағаны жоғарырақ айтуды кеңес етіп, мақалды күліп айтады.
— Той жасағалы жүрген жігіт ағайындарынан көмек сұрауға ұялғанда, анасы оған мақалды айтып батылдандырады.