Ат барда есекке жол болсын,
Дос барда есепке жол болсын.

Негізгі мағынасы

Атың тұрғанда есекке мінудің қажеті жоқ, сол сияқты досың барда есеп-қисапқа орын жоқ. Мақалдағы «жол болсын» мұнда тілек емес, кекесін: «қош бол, керегің жоқ» дегендей. Дос арасындағы қарым-қатынас сенімге құрылады, бергенді санап, алғанды тізіп отыру достықты салқындатады. Ат пен есектің арасы қандай алшақ болса, достық пен ұсақ есепшілдіктің арасы да сондай: бірі тұрғанда екіншісі артық.

Образдар мен теңеулер

Ат пен есек — екі түрлі көлік: ат — жүйрік, сәнді, ер-азаматтың серігі; есек — баяу, жүк тасуға жарайтын, мінуге аса абыройлы саналмаған жануар. Жақсысы тұрғанда нашарын таңдау ақылға сыймайды. Екінші жолда осы салыстыру досқа ауысады: дос — ат, есеп — есек. «Есек — есеп» сөздері дыбыстас келіп, тосын ұйқас жасайды, мақалдың әзіл-кекесін үні содан. «Жол болсын» деген сәлемдесу тіркесінің ойнақы қолданылуы да осы сарынды күшейтеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды дос-жақынға қызмет етіп, ақысын алудан бас тартқанда немесе досына ұсақ есеп жүргізгенді байқағанда әзілдей айтады. Сарыны жылы, кейде жеңіл кекесін. Ірі қарыз, ортақ кәсіп сияқты нақты міндеттемелерге қатысты емес: ол жерде келісімнің анық болғаны абзал. Мысалы: «Бензинге қанша берейін?» дегенге «Қойшы, дос барда есепке жол болсын» деп жауап береді.

Қолданылу жағдаяттары

— Көршісінің шатырын бірге жапқан жігіт ақы ұсынғанда, қолын сілтеп, мақалды айтты да, бір кесе шайға ғана тоқтады.
— Базардан бірге қайтқан екі құрбы такси ақысын тиынына дейін бөлісе бастағанда, бірі күліп мақалды есіне салды.