Шын дос басыңа ырза,
Кей дос асыңа ырза.

Негізгі мағынасы

Шын дос сенің өзіңе, басыңа риза: ол сені адам ретінде сыйлайды, жағдайың қандай болса да жаныңда жүреді. Ал кейбір дос асыңа, дастарқаныңа ғана риза: оған сенің берген тамағың, сыйың, пайдаң керек. Мақал достарды осындай екі топқа бөледі. Жағдайың нашарлап, асың азайғанда, екінші түрдегі дос жоғалады, біріншісі қалады. Мақал досының шынайылығын байқауға, әсіресе мол дастарқан жайғанда жиналғандардың бәрін дос деп санамауға үйретеді.

Образдар мен теңеулер

«Бас» пен «ас» бір дыбыспен ғана ажырайтын сөздер, осы ұйқас мақалдың өзегі. Бас — адамның өзі, абыройы, тұлғасы; «басыңа риза» — өзіңе көңілі толады. Ас — тамақ, дастарқан, ал қазақ ұғымында ас беру — сыйдың ең үлкен түрі. Мақал жоғары мен төменді қатар қояды: бірі адамға, бірі тамаққа қызығады. «Ырза» — «риза» сөзінің ауызекі түрі. «Кей дос» деп жалпылап айтуы да әдепті: барлық досты емес, кейбірін ғана меңзейді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды мол дастарқан жайған үйге көп адам жиналып, жағдайы төмендегенде бірден тарап кеткенін көрген адам ащы ой ретінде айтады. Сондай-ақ жастарға достарын сынауды, таңдауды үйреткенде айтылады. Үні ойлы, кейде мұңды. Мысалы: «Бұрын үйімізден қонақ арылмайтын еді, қазір бірі де бұрылмайды. Шын дос басыңа ырза, кей дос асыңа ырза».

Қолданылу жағдаяттары

— Жұмыссыз қалған жігіттің қасында тек бір ескі досы қалғанда, анасы оған мақалды айтып, сол досты сыйлауды тапсырады.
— Тойдан кейін ыдыс жуып жатқан келіндерге енесі жиналғандардың бәрі бірдей дос емес екенін мақалмен әзілдеп айтады.