Дос бергенінің тісіне қарама.
Дос сүйгенінің түсіне қарама.
«Дос бергенінің тісіне қарама. Дос сүйгенінің түсіне қарама.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Досың сыйға берген атты тісіне қарап, жасын тексерме; досың сүйген адамның түр-түсіне қарап, мін тағып сынама. Мақал достыққа тән сенім мен әдепті айтады. Сыйдың құны заттың өзінде емес, берген көңілде. Сол сияқты досыңның таңдаған жары, сүйген адамы — оның өз ісі, оны сырт келбетіне қарап бағалау досыңды ренжітеді. Екі жол бірге «досыңның жақсылығын да, жүрек қалауын да құрметте» деген ойға келеді.
Образдар мен теңеулер
Бірінші жолдағы бейне жылқышы тәжірибесінен алынған: аттың жасы тісіне қарап анықталады, базарда ат алушы ең алдымен оның аузын ашып, тісін көреді. Сыйға берілген атты бұлай тексеру — берушіге сенбегенің, сыйын бағаламағаның. Сыйға берілген аттың тісіне қарамау туралы ұғым көп халықта бар. Екінші жол «тіс» пен «түс» сөздерін ұйқастырады: түс — бет-ажар, келбет. Екі жолдың құрылымы бірдей, тек бір-екі сөз ауысып, жаңа мағына туады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды досының сыйын менсінбей, кемшілігін іздеген адамға ескерту ретінде айтады. Сондай-ақ досының қалыңдығын, жарын сынап сөйлеген кісіге «түсіне қарама, ол оның таңдауы» деген мағынада айтылады. Үні жұмсақ, бірақ салмақты. Мысалы, сыйға арзан сағат алып, көңілі толмаған ұлына әкесі: «Дос бергенінің тісіне қарама, ол саған көңілін берді», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда жігіттің достары қалыңдықтың көйлегін сыбырласып сынай бастағанда, үлкен ағасы оларға мақалдың екінші жолын айтып тоқтатады.
— Құрбысы қолдан тоқып берген шарфты ұнатпай тұрған қызына анасы мақалды айтып, сыйды берген көңілге қарауды үйретеді.
Dos súıgeniniń túsine qarama.