Досы жоқ адам - тұзы жоқ тағам.
«Досы жоқ адам - тұзы жоқ тағам.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тұзсыз тағамды жеуге болады, бірақ оның дәмі жоқ. Мақал досы жоқ адамның өмірін осыған теңейді: ол тамақ ішіп, жұмыс істеп жүре береді, бірақ тіршілігінде қызық, дәм, қуаныш жетпейді. Дос — қуанышыңды бөлісетін, қайғыңды жеңілдететін, сөзіңді түсінетін адам. Онсыз өмір сұрғылт, бір сарынды болып қалады. Мақал достықты тұздай қажетті нәрсе ретінде көрсетеді: ол көп болмаса да, міндетті түрде болуы керек.
Образдар мен теңеулер
Тұз қазақ тұрмысында ерекше қасиетті саналған: «тұз-дәмі жарасқан», «тұз атсын» деген тіркестер бар, бірге тұз татқан адамдар бір-біріне адал болуға тиіс деп есептелген. Сондықтан досты тұзға теңеу кездейсоқ емес: тұз аз мөлшерде болса да, бүкіл тағамның дәмін келтіреді. «Тұзы жоқ» пен «досы жоқ» бір құрылымда тұрып, ұйқас пен ырғақ тудырады. Салыстыру күнделікті ас үй тәжірибесінен алынған, сондықтан баланың өзі де бірден түсінеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жалғыз жүретін, оқшауланып алған адамға жылы, жанашыр үнмен айтады: досың болса, өмірің қызықты болар еді. Сондай-ақ досымен бірге өткен қуанышты сәтте «сенсіз дәмі болмас еді» деген ниетпен айтылады. Біреуді мазақтау үшін айтуға келмейді. Мысалы, туған күніне досын шақырған қыз оған: «Сен келмесең той тұзсыз болатын еді, досы жоқ адам — тұзы жоқ тағам», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Әжесі тұзы аз сорпаны татып көріп, сосын немересіне ренжісіп қалған досымен татуласуды ақыл етіп, мақалды айтады.
— Демалыста жалғыз қалған көршісін балық аулауға шақырған жігіт оған мақалды әзілмен айтады.