Доссыз адам тамырсыз терек.
«Доссыз адам тамырсыз терек.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тамыры жоқ терек жел соқса құлайды, су таппай қурайды. Мақал досы жоқ адамды осындай ағашқа теңейді: оған сүйеу, демеу жоқ, қиын сәтте ешкім қол ұшын бермейді. Достар адамды тамырдай ұстап тұрады — ақыл айтады, көңіл көтереді, іске көмектеседі. Сырт көзге биік, сымбатты болғанымен, жалғыз адам іштей әлсіз: бір дауылда шайқалып кетуі мүмкін. Мақал досты байлық пен күштен де жоғары қояды.
Образдар мен теңеулер
Терек — өзен бойында, ауыл маңында биік, түзу өсетін ағаш, оның бойы көзге бірден түседі. Бірақ биіктігіне қарамастан, тереңге кеткен тамыры болмаса, ол желге шыдамайды. Мақалда осы қайшылық бар: сырты сымбатты, іші әлсіз. Тамыр — көрінбейтін, бірақ бүкіл ағашты ұстап, қоректендіріп тұрған күш; достар да адам өмірінде сондай. Адам мен ағашты салыстыру мақалдарда жиі кездеседі: «Ағаш тамырымен, адам досымен мықты» деген мақал да осы ойды айтады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды оқшау жүретін, ешкіммен араласпайтын адамға жұмсақ ескерту ретінде айтады. Сонымен қатар біреу досының көмегімен қиындықтан шыққанда, достықтың құнын атап өту үшін де келтіріледі. Үлкендер балаларына жақсы адамдармен араласуды үйреткенде қолданады. Жалғыздықтан қиналып жүрген адамды кінәлау үшін айтуға келмейді. Мысалы: «Ұлым, тек сабақпен ғана отырма, достарыңды да ұмытпа, доссыз адам — тамырсыз терек».
Қолданылу жағдаяттары
— Жаңа ауылға көшіп келген отбасының баласы ешкіммен ойнамай жүргенде, әкесі оны көршінің балаларымен таныстырып, мақалды айтады.
— Қорасы өртеніп кеткен шаруаға достары жиналып, жаңасын салып бергенде, ауыл ақсақалы мақалды айтады.