Дос көтерер көңілді,
Мал көтерер өлімді.

Негізгі мағынасы

Адамның басына ауыр күн түскенде екі нәрсе сүйеу болады: дос пен мал. Дос көңілді көтереді, жұбатады, қасыңда отырып, қайғыңды бөліседі. Мал өлім-жітімнің шығынын көтереді: қаза болғанда жаназаға келген елді күту, ас беру, жылын өткізу мал сойып, мал жұмсауды қажет етеді. Мақал әрқайсысының өз қызметі бар екенін айтады: мал жүректі жұбата алмайды, ал жан жарасын тек дос жеңілдетеді. Екеуі де керек, бірақ көңілдің сүйеніші — адам.

Образдар мен теңеулер

Мақалдағы «көтеру» етістігі екі мағынада ойнатылған: көңілді көтеру — жігерлендіру, жұбату; өлімді көтеру — қазаның ауыртпалығы мен шығынын арқалау. Көшпелі қоғамда мал — бүкіл байлықтың өлшемі, той да, қаза да малмен өтеді: асқа ат, қой сойылады, қонақ күтіледі. Сондықтан «өлімді мал көтереді» деген тұрмыстың нақты шындығы. Дос пен мал, көңіл мен өлім қатар қойылып, рухани және материалдық сүйеніш шендестіріледі. «Көңілді» мен «өлімді» ұйқасы ойды бекітеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды қаралы үйге барып, көңіл айтып, қайғыны бөліскенде айтады: шығынды мал-мүлік көтерер, көңіліңді біз көтерейік. Сондай-ақ досының қиын кезде қасында болғанын бағалап, алғыспен айтылады. Кейде адамның тек мал жинап, досты ұмытқанын сынау үшін де қолданылады. Мысалы: «Байлығың шығынды көтерер, ал көңіліңді біз көтереміз. Дос көтерер көңілді, мал көтерер өлімді».

Қолданылу жағдаяттары

— Әкесі қайтыс болған жігіттің үйіне достары жиналып, түні бойы қасында отырады; ақсақал мақалды айтып, оларға алғыс білдіреді.
— Ауруханада ұзақ жатқан кісіге достары келіп, көңілін көтергенде, әйелі мақалды айтып, ризашылығын білдіреді.