Досы көпті жау алмайды,
Ақылы көпті дау алмайды.

Негізгі мағынасы

Досы көп адамды жау ала алмайды, ақылы мол адамды дау жеңе алмайды дейді. Мақал адамды қорғайтын екі қалқанды атайды. Біріншісі — достар: жалғыз кісіге жау оңай шабады, ал артында дос-жараны тұрған адамға тиісуден бұрын ойланады. Екіншісі — ақыл: шиеленісті жағдайда ақылды кісі жөнін табады, сөзбен тоқтатады, дауды ушықтырмайды. «Алмайды» сөзі мұнда «жеңе алмайды, бағындыра алмайды» мағынасында.

Образдар мен теңеулер

«Жау алмайды» — соғыс өмірінен келген тіркес: жау қаланы, елді «алады», яғни басып алады. Досы көп адам бекінісі мықты қаладай, оны алу қиын. «Дау» — қазақ өмірінде жер, жесір, мал үшін туатын тартыс, оны билер шешкен. Даудан аман шығу үшін сөзге шешен, ақылға бай болу қажет болған. Екі жол бір қалыппен құрылған: «...көпті ... алмайды». «Жау» мен «дау» сөздері бір ғана дыбыспен ерекшеленеді, бұл мақалды ықшам әрі әуезді етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды дос-жаранның, тату қарым-қатынастың қадірін айтқанда немесе ақылмен шешілген дау туралы әңгімеде қолданады. Жасқа достарыңды көбейт, ойлы бол деген кеңес ретінде жиі айтылады. Интонациясы — бекем, сенімді. Тек жалпақшешейлікті, кез келген адаммен жағымпаздана дос болуды ақтау үшін айтылса, мағынасы бұрмаланады. Мысалы: «Досың көп болсын, балам: досы көпті жау алмайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Базарда сауда жасайтын әйелге бәсекелесі жала жабады, бірақ көршілес сатушылардың бәрі оның адалдығын айтып, жаланы тоқтатады.
— Ауылда қора шекарасы үшін дау шыққанда, ақылды көрші айқай салмай, ескі құжаттарды тауып, мәселені тыныш шешеді.
— Жаңа мектепке келген баланы мазақтамақ болғандар оның қасына сыныптастары тұрғанын көріп, кейін шегінеді.