Достың орны - төр,
Дұшпанның орны - көр.

Негізгі мағынасы

Досқа ең құрметті орын беріледі, ал дұшпанмен арадағы күрес тек оның жойылуымен біткендей — мақал осындай өткір қарсылыққа құрылған. Төр — үйдің ең сыйлы тұсы, оған қадірлі қонақ отырады. Көр — қабір. Мақал досты барынша сыйлауды, оған жүректен орын беруді айтады; дұшпанға келгенде ымыра жоқ, оның жолы — құрдымға кету. Бұл ру мен ел арасында қақтығыс жиі болған заманда қалыптасқан қатаң түсінік. Бүгін бұл жолдарды жау тілеу деп емес, досқа деген құрмет пен жамандыққа деген ымырасыздық деп түсінген жөн.

Образдар мен теңеулер

Төр — киіз үйдің есіктен қарсы, ең түкпір тұсы. Онда сыйлы қонақ, ақсақал отырады, кілем төселіп, жүк жиналады. Досты төрге отырғызу — оны ең жоғары құрметке бөлеу. Көр — қабір, адамның соңғы мекені. Мақал екі «орынды» қатар қойып, бір-біріне шендестіреді: төр — өмір мен қонақжайлық, көр — өлім мен жоқтық. «Төр» мен «көр» бір дыбыспен ғана ажырайды, осы ұйқас ойды есте оңай сақтатады. Құрылымы тепе-тең: екі жол, екі иесі, екі орын.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды досқа ерекше құрмет көрсеткенде, оны төрге шақырғанда айтады: «Достың орны — төр, жоғары шығыңыз». Екінші жолы дұшпанға ымырасыз қарауды білдіреді, сондықтан ашу үстінде біреуге қарата айту өте дөрекі, қарғыс сияқты естіледі. Көбіне мақал әңгімеде досқа деген адалдық пен жауға деген қатаңдықты сипаттау үшін келтіріледі. Мысалы, үй иесі есіктен кірген ескі досын қарсы алып, «Достың орны — төр» деп алғашқы жолын айтады.

Қолданылу жағдаяттары

— Отағасы әскерде бірге болған досын алыстан қонаққа шақырып, оны төрге отырғызып, мақалдың алғашқы жолын айтады.
— Тарих сабағында мұғалім жаугершілік заманның қатаң түсінігін көрсету үшін мақалды келтіріп, оны оқушылармен талдайды.