Дос - егіз, дұшпан - сегіз.
«Дос - егіз, дұшпан - сегіз.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал досыңның аз, дұшпаныңның көп болатынын айтады: дос екеу-ақ, егіздей, ал дұшпан — сегіз. Сандар дәл есеп емес, салыстыру үшін алынған: адал дос сирек кездеседі, ал іштарлық, қызғаныш, бәсеке әрқашан жетерлік. Мақалдың тағы бір қыры бар: шын дос егіз туғандай жақын, оның орны бөлек. Осыдан мақал екі түйін шығарады: барыңды бағала, досыңды сақта, ал сөзің мен ісіңе абай бол, жамандық тілейтін көз көп.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың күші — ұйқаста: «егіз» бен «сегіз» бір-біріне ұқсас естіліп, қарама-қарсы мағына береді. Егіз — бір құрсақтан қатар туған екі бала, қазақ түсінігінде ең жақын туыстың бейнесі. Сондықтан досты егізге теңеу оның аздығын да, жақындығын да бір сөзбен жеткізеді. Сегіз — көп деген шартты сан, ол егізден төрт есе көп. Мақалдың екі бөлігі тепе-тең құрылған: «дос — егіз», «дұшпан — сегіз», бөліктер бір-біріне қарсы қойылып, ойды шегелейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды досын жоғалтып алмауға, ұрыс-керісті ұлғайтпауға шақырғанда айтады. Кейде ісі алға басып, айналасындағы қызғаншақтардың көбейгенін көрген адам ащы күлкімен айтады. Үлкендер жастарға «досыңды сақта, дұшпан өзі-ақ табылады» деген кеңесті осы мақалмен бекітеді. Біреуді «дұшпан» деп айыптау үшін айтуға келмейді. Мысалы: «Досыңмен бір сөзге бола айырылма, дос — егіз, дұшпан — сегіз».
Қолданылу жағдаяттары
— Мектепте екі дос футбол үшін ренжісіп, сөйлеспей жүргенде, сынып жетекшісі оларды шақырып, мақалды айтады.
— Шеберхана ашқан ініне ағасы бәсекелестердің көбейгенін айтып, сенімді серігін жоғалтпауға кеңес беріп, мақалды қосады.