Дос басыңа, дұшпан аяғыңа қарайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамды жақыннан танып-білуге шақырады. Дос адам сенің басыңдағы, яғни беделіңе, абыройыңа, хал-жайыңа назар аударады, сенің қандай адам екеніңді қадірлейді. Ал дұшпан керісінше, сенің сүрінуіңді, әлсіреуіңді, яғни «аяғыңды» аңдиды: қадамыңнан мін тауып, құлататын тұсыңды іздейді. Астарлы мағынасы — шынайы дос қуанышыңды да, абыройыңды да ойлайды, ал қас дұшпан кемшілігіңнен өзіне пайда іздейді.
Образдар мен теңеулер
«Бас» сөзі мұнда адамның ең жоғары, қадірлі тұсын білдіреді: абырой, мәртебе, ой-пікір, жақсы қасиет. «Аяқ» — адамның тірегі, жүріс-тұрысы, өмірдегі қадамы, әлсіз тұсы. Яғни мақал бас пен аяқты қарама-қарсы қойып, дос пен дұшпанның көзқарасын бейнелі түрде салыстырады. Бұл — халықтың адам мінезін терең бақылағанының белгісі.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал әлеуметтік ортада, жұмыста немесе достық қарым-қатынаста жиі еске түседі. Мысалы, адам жаңа жетістікке жеткенде шынайы досы қуанып, қолдау білдіреді, ал көреалмайтын адам оның қателігін күтіп отырады. Сондықтан кез келген ортада сенім мен сақтық қатар жүргені дұрыс.