Жыл деген ат басын бұрғанша,
Ай деген аунап тұрғанша.
«Жыл деген ат басын бұрғанша, Ай деген аунап тұрғанша.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Атты тізгінінен сәл тартсаң, ол басын бұрады — бір сәттік іс. Аунаған ат жерге жата қалып, бір-екі аударылып, қайта түрегеледі — бұл да лезде бітеді. Мақал жыл осылайша ат басын бұрғандай тез өтеді дейді, ал екінші жол сол ойды аттың аунап тұрғанына теңеп, қайталап бекітеді. Уақыт байқатпай зымырайды: күтіп отырған мерзім де, кейінге ысырылған іс те кенет жақындап қалады. Сөзде таңданыс та, ескерту де бар: «әлі ерте» деп жайбарақат отырған адам уақыттың қалай өткенін аңғармай қалады.
Образдар мен теңеулер
Көшпелі ел уақытты да аттың қимылымен өлшеген. Ат басын бұру — салт аттының ең қысқа қимылы: тізгінді сәл тартсаң болды. Аттың аунауы да күнделікті көрініс: ер-тұрманнан босаған жылқы жерге аунап, терін құрғатып, шаңын қағып тұрады. Екі жол бір үлгімен құралған, екеуі де аттың қимылына сүйенеді: ұзақ мерзім бір сәттік қимылға теңеледі. Мұндай әсірелеу тыңдаушыға уақыттың жүйрігін бірден сезіндіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Уақыттың тез өткеніне таңданғанда, ұзақ күткен мереке, сынақ не қайта кездесу кенет жақындап қалғанда айтылады. Үлкендер жастарға да айтады: бір жыл ұзақ көрінгенімен, көзді ашып-жұмғанша өтеді. Интонациясы көбіне ойлы, сәл мұңды. Мысалы: «Немерем мектепке барады дейсің бе? Жыл деген ат басын бұрғанша екен-ау».
Қолданылу жағдаяттары
— Жаз басында келген немересін күзде шығарып салып тұрып, әжесі көзін сүртіп осы мақалды айтты.
— Бапкер жарысқа әлі бір жыл бар деп жайбарақаттанған балуандарға уақыттың қалай зымырайтынын мақалмен ескертті.
— Ауыл ақсақалы былтырғы соғымды жаңа ғана сойғандай болып, тағы да соғым уақыты жеткеніне таң қалды.
At degen aýnap turǵansha.