Бала таппаған қатыннан
Лақтаған ешкі артық.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — бала көтермеген әйелден лақтаған ешкі артық деген ой. Астарлы мағынасы — ұрпақ жалғастырудың, ана болудың, өмірге ұрпақ әкелудің қазақ танымында өте жоғары бағаланатынын білдіреді. Халық бұл сөз арқылы баланың үйдің берекесі, әулеттің жалғасы, адамның артында қалатын ізі екенін көрсеткен. Сонымен бірге, мақалдың астарында адам өміріндегі ең үлкен құндылықтардың бірі — ұрпақ тәрбиелеу екені сезіледі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қатын» сөзі көне қолданыста «әйел» деген мағынада айтылады. «Бала таппаған» деген тіркес — шаңыраққа ұрпақ әкелмеген, ана міндеті орындалмаған деген ұғым. Ал «лақтаған ешкі» — төлдейтін, пайда беретін тіршілік иесі ретінде алынған. Яғни, халық малдың өзін де ырыс, өсім, береке белгісі ретінде қарап, төлдейтін жандыны құнды санаған. Бұл теңеу арқылы өсім, жалғасу, береке ұғымдары қатар беріледі.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал тура мағынасында емес, көбіне дәстүрлі көзқарастың бір көрінісі ретінде айтылады. Оны отбасының, ұрпақ тәрбиесінің, жалғастықтың маңызын еске салу үшін қолдануға болады. Мысалы, үлкен кісі «Баласыз үйдің берекесі кем болады» деген ойды жеткізгісі келсе, осы мақалға жақын мағынада сөз қозғауы мүмкін. Бірақ қазіргі кезде оны айтқанда адамға ауыр тимейтін, сыпайы түсіндіру маңызды.
Laqtaǵan eshki artyq.