«Ұлсыз қатын шүмекке тоймас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — ұлы жоқ әйелдің көңілі толмай, бір нәрсеге тоқтамай, жетпегенін сезініп жүруі. Астарлы мағынасы — перзент, әсіресе ұл бала қазақ танымында әулеттің жалғасы, шаңырақтың тірегі саналған. Сондықтан ұрпақсыздық адамның ішкі мұңын, үміт пен арманның үзілмейтінін білдіреді. Мақал жалпы бала сүймеген ана жүрегінің сағынышын, толымсыздық сезімін бейнелейді.
Образдар мен теңеулер
«Шүмек» — су ағатын тесік, яғни қашан да ағып тұратын, бітпейтін нәрсенің белгісі. «Тоймас» сөзі тоқтамайтын, қанағат таппайтын күйді аңғартады. Мұнда адамның жан-дүниесіндегі бос кеңістік пен аналық сағыныш шүмекке теңеліп отыр. Образ арқылы қазақ халқы бала қадірін, ұрпақтың орны ерекше екенін көрсеткен.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қазір бұл мақал тура мағынасында емес, көбіне баласы жоқ адамның іштей мұңын немесе бір мақсатқа жетпей жүрген жанның қанағатсыз күйін бейнелеу үшін айтылады. Мысалы, ұзақ жылдар бала күткен отбасы туралы сөз қозғағанда, осы мақал олардың жан жарасын түсіндіретін астарлы тіркес ретінде қолданылады.