Ашу тасады, ақыл басады.
«Ашу тасады, ақыл басады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ашу тасиды, ақыл басады: ашу өзеннің суындай, қайнаған сүттей тасып шығады, ал ақыл оны басып, орнына түсіреді. Мақал адам ішіндегі екі күштің кезектесуін көрсетеді. Ашу кенет көтеріліп, адамды билеп алады, оның сөзі мен ісін бақылаудан шығарады. Ақыл болса баяу, бірақ берік: ол толқынды тыныштандырып, адамды есін жиғызады. Ақылды адамның да ашуы тасиды, бірақ ақылы оны ұзаққа жібермей басады; ақылсыздың ашуы тасқындай бәрін шайып кетеді.
Образдар мен теңеулер
Тасу мен басу — қазақ тұрмысына етене таныс екі қимыл. Қазанда сүт қайнағанда көпіршіп, жиегінен асып тасиды; үй иесі оны ожаумен сапырып не отты азайтып басады. Көктемде өзен тасып, жағаны шайып кетеді, ал су қайтқанда арнасына түседі. Мақал ашуды осындай тасқынға, ақылды оны басатын күшке теңейді. Тасады мен басады ұйқасы және бірдей құрылым екі әрекетті бір-біріне жауап сияқты етіп қояды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ашуланған адамды сабырға шақырғанда немесе ашуы басылған соң бәрін ақылмен шешкен адамды мақтағанда айтады. Үні — жайлы, жұбату. Мысал: «Ашу тасады, ақыл басады, бір сағат күтейік, сонда бәрін түсінеміз». Адамның ашуы орынды болған жағдайда, себебін елемей, тек тыныштандыру үшін айту оның ренішін арттыруы мүмкін.
Қолданылу жағдаяттары
— Қазандағы сүт тасып кеткенде ашуланған келінге енесі отты азайтып жатып, ашу мен сүттің ұқсастығын әзілмен айтады.
— Көршісінің иті отарын шашып жібергенде, жас малшы ашумен жүгіре жөнеледі, бірақ кейін көршісімен сабырмен сөйлесіп, келісімге келеді.