Ашу келсе, ақыл кетер,
Ашудан ақыл көп болса, не етер?

Негізгі мағынасы

Ашу келгенде ақыл қашады: ызаның үстінде адам ойланбай сөйлеп, кейін өкінетін іс жасайды. Бірақ мақалдың екінші жолы үміт береді: кімнің ақылы ашуынан басым болса, ашу оған ештеңе істей алмайды. Яғни ашу — бәрімізде болатын табиғи сезім, ал оның қаншалықты зиян келтіретіні ақылдың салмағына байланысты. Мақал ашуды мүлде жоқ қыл демейді, ақылды одан көп ұстауға шақырады.

Образдар мен теңеулер

Мақалда ашу мен ақыл бір үйге кезек кіріп-шығатын қонақтар сияқты: біреуі келсе, екіншісі кетеді. Екінші жолда сурет өзгереді — енді олар таразының екі басы: ақыл ауыр тартса, ашу көтеріліп кетеді. «Не етер?» деген риторикалық сұрақ жауапты тыңдаушының өзіне қалдырады: ештеңе де етпейді. Мұндай сұраумен аяқталу қазақ шешендік сөзіне тән, ол ойды бұйрықпен емес, ой салумен жеткізеді. Ашу, ақыл сөздерінің басындағы бірдей дыбыс жолдарды бір-біріне байлап тұр.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ашуға булығып тұрған адамды басу үшін айтады, бірақ дәл ызаның шыңында айтса, отқа май құйғандай болуы мүмкін; сәл басылғанда айтқан жөн. Көбіне ақсақал, ана не дос сабырлы үнмен, кеңес ретінде айтады. Кейде адам өзі туралы да айтады: ашуланып барып, өзін тоқтатқанына риза болғанда. Мысалы: «Жарайды, бір демал. Ашу келсе, ақыл кетер дейді ғой, ертең сөйлесейік».

Қолданылу жағдаяттары

— Футбол жарысында төреші әділетсіз шешім шығарды деп шамданған ұлына әкесі ойыннан кейін осы мақалды айтып, өзін ұстағанын мақтайды.
— Тойда бір қонақ орынсыз әзілге ашуланып орнынан тұра бергенде, қасындағы ағасы иығынан басып, мақалды сыбырлайды.
— Көршінің малы егінді таптап кетіп, үй иесі дауласпақ болғанда, зайыбы оны мақалмен басып, алдымен көршімен сабырмен сөйлесуге көндіреді.