Ас тасыса, қатығы төгілер,
Ашу тасыса, ақыл төгілер.

Негізгі мағынасы

Қазандағы ас тасыса, оның қатығы, яғни ең нәрлі бөлігі төгіледі; ашу тасыса, ақыл төгіледі дейді. Адам ашуын тежей алмай, шегінен асырып алса, бойындағы ең қымбат нәрсесі — ақылы шашылып қалады. Ашулы кісі сөзін де, ісін де бақылай алмайды, жақынын ренжітеді, артынан өкінеді. Мақал ашуды мүлде жоқ қылуды емес, оны шектен шығармауды айтады: қазан отта тұра берсін, тек тасымасын.

Образдар мен теңеулер

Сурет ошақ басынан алынған. Қазан қатты қайнаса, көбігі көтеріліп, жиегінен асып төгіледі; сонда сорпаның бетіндегі майы, асқа дәм беретін қатығы бірінші ағады. «Қатық» — асқа қосатын сүт, айран, май сияқты нәрлі қоспа. Ашу да қайнаған қазандай: іштегі ыстық көтеріліп, сыртқа шығады. Екі жол бірдей құрылып, «тасыса» мен «төгілер» етістіктері қайталанады, ал «ас» пен «ашу» сөздері дыбысы жағынан да жақын.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ашуланған адамды басу үшін немесе ашу үстінде істелген іске өкінген кезде айтады. Ашуға тез берілетін балаға, жас жұбайларға кеңес ретінде жиі естіледі. Интонациясы — сабырлы ескерту. Ашуланып тұрған адамға дәл сол сәтте мысқылмен айтса, отқа май құйғандай болуы мүмкін. Мысалы: «Ашуың басылған соң сөйлесейік. Ашу тасыса, ақыл төгіледі».

Қолданылу жағдаяттары

— Ас үйде сүт тасып кеткенде, әже ашуланған немересіне күліп, мақалдың екі жолын да айтады.
— Базарда сатушымен жанжалдасып, кейін сатып алған затын қайтара алмаған кісіге әйелі мақалды айтады.
— Шахмат жарысында ұтылып, тақтаны итеріп жіберген баланың жаттықтырушысы оған ашудың залалын түсіндіреді.