Ашу - пышақ, ақыл - таяқ,
Жона берсең, таусылар.

Негізгі мағынасы

Ашу — пышақ, ақыл — таяқ: пышақпен таяқты жона берсең, ол жұқарып, ақыры таусылады. Мақал жиі ашуланудың ақылды бірте-бірте жоятынын айтады. Бір рет ашулану ақылды құртпайды, бірақ күн сайын ашуға ерік берген адамның сабыры мен ойлау қабілеті жоңқадай түсіп, азая береді. Ақыл түгесілмейтін қазына емес, оны да күтіп, сақтау қажет деген ой осыдан шығады. Мақал ашуды жеке оқиға ретінде емес, әдетке айналған мінез ретінде сынайды.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың суреті ауылдағы ер адамдарға таныс іс: пышақпен ағаш жону. Таяқ, сап, қасық, ожау осылай жонылатын, әр жону сайын жоңқа түсіп, ағаш жұқарады. Пышақ өткір, тез әрі қатты кеседі — ашу да солай. Таяқ — адамның тірегі, жолда сүйенетін, қорғанатын зат — ақыл да солай. Ендеше ашу ақылды кесіп, жоңқалап, жоқ қылатын құрал болып шығады. Мақал ашуды жаман, ақылды жақсы деп жай атамайды, екеуінің арасындағы әрекетті көрсетеді, сондықтан ойды көзбен көргендей боласың.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ашушаң, болмашыға тұтанатын адамға ескерту ретінде айтады, көбіне үлкен кісі не жақын дос. Айтылу үні байсалды: «осылай жүре берсең, түбі жақсы болмайды». Кейде адам өзі туралы, жүйкесі тозғанын мойындағанда айтады. Бір ғана ашу үшін айту орынсыз — мақал әдетке айналған ашу туралы. Мысалы: «Күн сайын ұрысасың, бәріне ызаланасың. Ашу — пышақ, ақыл — таяқ, жона берсең, таусылар».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда кешке ағаштан қасық жонып отырған атасы немересіне жоңқаны көрсетіп, ашушаң көршісі туралы осы мақалды айтады.
— Бокс залында әр сайыста ашуға ерік беріп, ереже бұзатын жас спортшыға бапкері мақалды айтып, сабырды жаттығудың бір бөлігі етеді.
— Жол кептелісінде әр жүргізушіге айқайлай беретін ағасына інісі күліп осы мақалды еске салады.