«Ашу асыққанда ақыл басу айтар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ашу асығып, адамды бірдеңе істеуге итеріп тұрғанда, ақыл оған басу айтады, яғни тоқта, сабыр ет деп тежейді. Ашудың табиғаты — асығыстық: ол ойлануға уақыт бермей, бірден айқайлатады, қол жұмсатады. Ақыл баяу, байыппен жүреді, оның міндеті — асқан сезімді басып, адамды есіне келтіру. Мақал адам ішіндегі осы екі күштің тартысын көрсетеді: ақылы бар кісі ашуын тізгіндей алады. Ақылдың сөзі естілуі үшін бір сәт кідіру қажет екені де осында аңғарылады.
Образдар мен теңеулер
Мақалда ашу мен ақыл адам кейпінде берілген: ашу асығады, ал ақыл сөйлейді. Басу айту — тұрақты тіркес, біреудің қызбалығын, қайғысын басатын, сабырға шақыратын сөз айту. Ертеде даулы жиындарда, ел арасы шиеленіскенде би мен ақсақалдар басу айтып, қызған жұртты тоқтатқан. Мақал осы көріністі адамның ішкі дүниесіне көшіреді: ақыл — тоқтау айтатын би, ал ашу — алға ұмтылған қызба жігіт.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ашуланып, бірдеңе бүлдірмек болған адамды тоқтатқанда немесе ашумен істеген ісіне өкінген адамның өзі айтады. Үні — сабырға шақыру, жайлы ақыл. Қатты қайғыда отырған адамға айту орынсыз, өйткені мұнда әңгіме ашу туралы. Мысалы: «Ашу асыққанда ақыл басу айтар, бір минут үндемей тұршы, сосын сөйлесеміз».
Қолданылу жағдаяттары
— Футбол жарысында төреші әділетсіз пенальти бергенде, ойыншы оған қарай жүгіреді; командасының капитаны жолын кесіп, тынышталдырады.
— Ас үйде кесені сындырған балаға айқайламақ болған ана терең тыныс алып кідіреді де, сынықтарды бірге жинап, жайлап сөйлеседі.
— Жолда көлігін біреу қағып кеткенде жүргізуші ашуға булығады, бірақ әйелі сабырға шақырып, екеуі полицияны күтеді.